Risk-on i risk-off: jak czytać reżim rynku

Czym są risk-on i risk-off

Ta lekcja wyjaśnia, jak w powtarzalny sposób ustalić, czy na rynku obowiązuje reżim risk-on, risk-off, czy mieszany, i jak przełożyć ten odczyt na wielkość pozycji. Jest napisana dla tradera, który ma już plan wejścia ze stopem, ale nie ma sposobu, żeby połączyć go z kontekstem międzyrynkowym.

Risk-on to reżim, w którym kapitał szuka ryzyka. Chętniej kupowane są akcje, spółki wzrostowe i aktywa o wysokiej becie. Risk-off działa odwrotnie: kapitał szuka bezpieczeństwa, a presja pojawia się na tym samym koszyku aktywów, tyle że w drugą stronę. To uproszczenie. Sprawdza się jako filtr kontekstu, ale nie jako prawo fizyki ani prognoza. W koszyku aktywów o wysokiej becie mieszczą się również największe kryptowaluty, choć ich korelacja z reżimem nie jest stała — sam podział ról między Bitcoinem a Ethereum opisuje lekcja Bitcoin i Ethereum.

Dwa zastrzeżenia są tu ważne. Po pierwsze, złoto raz działa jak zabezpieczenie przed inflacją, a raz jak aktywo risk-off — o tym, jak zachowa się w danym epizodzie, rozstrzyga kontekst, nie etykieta. Po drugie, globalny risk-off dociera na GPW z opóźnieniem albo przez banki i spółki eksportujące. Portfel wyceniany w złotych odczuwa dodatkowo kurs USD/PLN, a ETF-y UCITS na światowe indeksy oddychają tym samym powietrzem co rynek bazowy.

Cztery potwierdzenia cross-asset w ustalonej kolejności

Reżimu nie ogłasza się wprost — trzeba go odczytać z zachowania kilku rynków naraz. Żeby ten odczyt był powtarzalny, sprawdzaj cztery potwierdzenia zawsze w tej samej kolejności. Kolejność nie jest częścią analizy, jest częścią pomiaru: tylko wtedy wpisy z różnych tygodni da się porównać.

Jeden dzień spadków nie zmienia reżimu. Reżim zmienia się wtedy, gdy potwierdzenia pojawiają się w kilku niezależnych rynkach jednocześnie i utrzymują się dłużej niż jedną sesję. Dlatego nie oceniaj reżimu „na oko” — zapisz cztery zera i jedynki, a resztę policz z nich. Odczyt reżimu na indeksie ma sens tylko wtedy, gdy wiesz, co ten koszyk zawiera — budowę indeksów i surowców na futures opisuje lekcja Indeksy i surowce.

Protokół: zgodność reżimu w punktach (0–4)

Wszystkie progi w tym protokole są liczbami ilustracyjnymi. Dopasuj je do swojego instrumentu i potwierdź w materiałach brokera, zanim uznasz je za własne.

p_i            ∈ {0, 1}    # potwierdzenie i-te: 1 = zgodne z hipotezą, 0 = brak zgodności
Zgoda          = p1 + p2 + p3 + p4                # wynik od 0 do 4
próg_korelacji = 0,7                              # od tego progu pozycje liczą się do jednego koszyka
Ekspozycja     = Σ |ryzyko_kwotowe_j|             # suma po pozycjach o korelacji ≥ próg_korelacji

Kroki, w tej kolejności:

1. Zapisz hipotezę, zanim spojrzysz na wykresy. Risk-on, risk-off albo mieszany. Bez hipotezy nie ma czego potwierdzać, a ocena po fakcie zawsze wygląda mądrze.
2. Sprawdź cztery potwierdzenia z tabeli wyżej, w kolejności od 1 do 4, i zapisz każde jako 0 albo 1. Nie zmieniaj kolejności w trakcie odczytu.
3. Policz wartość Zgoda i zapisz ją razem z datą oraz instrumentami referencyjnymi, na których ją oparłeś.
4. Przypisz wynik do przedziału i dopiero teraz wybierz size. Zgoda 4 → pełny size w granicach planu; Zgoda 3 → połowa size; Zgoda 2 i mniej → brak nowych pozycji. Progi przedziałów są liczbami ilustracyjnymi, ale muszą być stałe, a nie dopasowywane do nastroju.
5. Policz Ekspozycję po pozycjach o korelacji równej lub wyższej niż próg. Jeśli suma przekracza dzienny limit R, zmniejsz size albo zamknij część pozycji. Sam limit opisuje lekcja o limitach dziennych.
6. Po sesji dopisz wynik w R i sprawdź spójność. Porównaj to, co zapowiadała wartość Zgoda, z tym, jak zachował się rynek. Po kilkunastu sesjach zobaczysz, czy Twoje potwierdzenia mają wartość pomiarową, czy tylko dobrze brzmią.

Przykład rachunkowy — liczby ilustracyjne. Kapitał 50 000 zł, ryzyko 1% na pozycję, czyli 500 zł na transakcję. Trzy longi: spółka z WIG20, ETF UCITS na szeroki indeks i CFD na EUR/USD. Jeśli korelacja każdej pary wynosi 0,7, to Ekspozycja wynosi 1 500 zł. W epizodzie risk-off te trzy pozycje tracą zwykle jednocześnie, więc wynik koszyka bywa trzykrotnie gorszy, niż sugerowałaby liczba pozycji. Zasada 1–2% na transakcję chroni przed pojedynczym błędem, ale nie przed takim koszykiem.

Jak liczyć łączną ekspozycję na skorelowany koszyk

Trzy longi na różnych rynkach to nie trzy niezależne okazje, jeśli reagują na ten sam czynnik. Zanim dodasz czwartą pozycję, odpowiedz na trzy pytania:

1. Czy te pozycje mają wspólne źródło? Indeks szerokiego rynku, dolar i ogólny sentyment to często ten sam czynnik pod różnymi nazwami.
2. Jaka jest korelacja par, które trzymasz? Sprawdź ją na danych z ostatnich tygodni, a nie z pamięci.
3. Ile wynosi suma ryzyka kwotowego w koszyku? Porównaj ją z dziennym limitem R, nie z liczbą pozycji.

Odpowiedź wpisujesz do karty pracy obok wartości Zgoda. Sama korelacja nie jest stała: rośnie w epizodach risk-off i spada w spokojnych tygodniach. Więcej o tym, jak przekłada się to na cały portfel, znajdziesz w lekcji o ryzyku portfelowym.

Kiedy reżim mówi „nie handluj”

Cztery warunki. Spełnienie któregokolwiek oznacza brak nowej pozycji albo zmniejszenie już otwartej — nie „mniejsze ryzyko na próbę”.

1. Zgoda wynosi 2 lub mniej, a plan zakłada pełny size. Skoro mniej niż trzy z czterech rynków potwierdzają hipotezę, nie masz reżimu, tylko szum. Wtedy size połowa albo flat.
2. Trzy lub więcej pozycji long ma korelację równą lub wyższą niż próg, a łączny wynik przekracza dzienny limit R. To jedna pozycja na koszyk. Dodawanie do niej zwiększa ryzyko, a nie poprawia ceny.
3. Reżim zmienia się w trakcie sesji, a Ty chcesz dołożyć ekspozycję. Zmiana potwierdzona w co najmniej trzech z czterech punktów w ciągu jednej sesji to sygnał do zmniejszenia pozycji. Uśrednianie straty w takim momencie jest zakładem przeciwko własnemu pomiarowi.
4. Nie umiesz wskazać instrumentu referencyjnego dla swojej hipotezy. Jeśli nie wiesz, na którym wykresie sprawdzisz reżim, to nie mierzysz, tylko zgadujesz. Jeden konkretny instrument na potwierdzenie to warunek konieczny.

Karta pracy: tabela do wypełnienia

Skopiuj tabelę do arkusza i uzupełniaj po każdej sesji. Kolumny są puste celowo: wartość ma to, co zmierzysz na własnych danych, a nie to, co przeczytasz tutaj.

Kolumny p1–p4 i Zgoda wypełniasz przed sesją, kolumnę Wynik — po jej zakończeniu. Po kilkunastu wierszach porównasz dni, w których Zgoda wynosiła 4, z dniami, w których wynosiła 0–2. To jedyny sposób, żeby sprawdzić, czy Twoje potwierdzenia coś mierzą.

Typowe błędy w czytaniu reżimu

• Traktowanie ramy jako sygnału wejścia zamiast filtra kontekstu. Risk-off nie mówi kiedy wejść, mówi tylko, jak ostrożnie zarządzać ekspozycją.
• Sztywne przypisanie aktywa do jednej kategorii na stałe. Złoto bywa raz zabezpieczeniem przed inflacją, raz aktywem risk-off; rozstrzyga kontekst epizodu.
• Ignorowanie korelacji przy ustalaniu size. Kilka pozycji long na różnych rynkach w epizodzie risk-off to często jedno duże ryzyko, a nie kilka niezależnych.
• Mylenie jednodniowej korekty ze zmianą reżimu. Reaguj na potwierdzony wzorzec w kilku rynkach, nie na pojedynczą czerwoną świecę.
• Zmiana hipotezy w trakcie sesji. Nowy odczyt po fakcie nie jest pomiarem, tylko dopasowaniem narracji do wyniku.

Ćwiczenie mierzalne

Przez pięć kolejnych sesji zapisuj wieczorem cztery potwierdzenia, wartość Zgoda i wynik w R, korzystając z tabeli z tej lekcji. Nie zmieniaj definicji potwierdzeń w trakcie.

Po pięciu sesjach porównaj dwa zbiory: dni, w których Zgoda wynosiła 3–4, i dni, w których wynosiła 0–2. Sprawdź, czy wynik w R różni się między nimi i czy liczba pozycji otwieranych w dni o niskiej zgodzie spada. To nie jest test skuteczności strategii, tylko test spójności pomiaru — jeśli po tygodniu liczysz Zgodę inaczej niż pierwszego dnia, problem jest w definicji, a nie w rynku. Metryki z dziennika prowadź według zasad z lekcji o dzienniku i przeglądzie.

Sprawdź się

Częste pytania

Czy risk-on/risk-off zastępuje analizę techniczną?

Nie. To filtr kontekstu. Setup bez kontekstu bywa pułapką, a sam nastrój rynku bez planu wejścia nie wystarczy do transakcji.

Dlaczego PLN i GPW reagują na decyzje Fed?

Globalna płynność i kurs dolara wpływają na rynki wschodzące oraz na lokalne aktywa ryzykowne. Dane krajowe i decyzje NBP nadal mają znaczenie, ale nie działają w izolacji. Kontekst decyzji banków centralnych opisuje osobna lekcja w ścieżce fundamentalnej.

Co z korelacją krypto?

Krypto często zachowuje się jak aktywo o wysokiej becie, ale poszczególne epizody różnią się między sobą. Traktuj to jako hipotezę do sprawdzenia w dzienniku, nie jako stałą regułę.

Po co liczyć Zgodę, skoro reżim widać na wykresie?

Bo ocena „na oko” zmienia się razem z nastrojem, a liczba nie. Zgoda rozbija ogólne wrażenie na cztery sprawdzalne warunki, dzięki czemu możesz porównywać sesje i instrumenty między sobą. Dopiero z zapisanych liczb policzysz, czy Twoje potwierdzenia były trafne, czy tylko ostrożne — inaczej nie masz czego porównać. To filtr decyzyjny, a nie prognoza: progi dopasuj do instrumentu i potwierdź na własnych danych.