System rezerwy cząstkowej i kreacja pieniądza

Największe nieporozumienie w finansach: banki nie pożyczają Twoich depozytów. Banki tworzą depozyty, udzielając kredytów. Ten jeden mechanizm odpowiada za 90% podaży pieniądza, którą widzisz na koncie. Jeśli tego nie rozumiesz, nie rozumiesz inflacji, kryzysów bankowych i tego, dlaczego bank może upaść w 48 godzin.

Dwa rodzaje pieniądza

W systemie współczesnym istnieją dwa obiegi, które się nie mieszają bez pośrednika:

1. Pieniądz banku centralnego (M0, baza monetarna): Gotówka + rezerwy banków komercyjnych w banku centralnym. Tylko banki komercyjne i państwo mają do niego dostęp. Ty jako obywatel masz dostęp tylko do części gotówkowej.
2. Pieniądz banku komercyjnego (M1, M2, M3): Zapisy na Twoim koncie w banku. To nie jest pieniądz banku centralnego. To obietnica banku, że na żądanie wypłaci Ci pieniądz banku centralnego (gotówkę) lub zrobi przelew do innego banku (za pomocą rezerw).

Gdy płacisz kartą w sklepie, nie płynie M0. Banki rozliczają się między sobą rezerwami w systemie Elixir / TARGET2, ale dla Ciebie to po prostu zmiana liczb w dwóch bankach.

Jak powstaje pieniądz? Księgowość kredytu

Załóżmy, że idziesz po kredyt 400 000 PLN na mieszkanie. Bank nie sprawdza, czy ma 400k od innych deponentów i nie transferuje ich. Robi dwie operacje księgowe jednocześnie:

Bilans banku przed:

W momencie udzielenia kredytu 400k:

Bank stworzył depozyt 400k z niczego, jako księgowy odpowiednik nowego aktywa (Twojej obietnicy spłaty). Podaż pieniądza M1 wzrosła o 400k w sekundzie.

Dopiero gdy przelewasz te 400k do sprzedawcy mieszkania w innym banku, bank musi mieć rezerwy, by rozliczyć transakcję w systemie międzybankowym. Jeśli nie ma, pożycza je na rynku międzybankowym (WIBOR) lub z banku centralnego.

Kluczowy wzór mnożnika, uproszczony i przestarzały, ale dydaktyczny:

Mnożnik_prosty = 1 / stopa_rezerwy_obowiazkowej

W Polsce stopa rezerwy obowiązkowej: 3.5% od 2010 r.
Mnożnik_prosty = 1 / 0.035 = 28.57

Teoretycznie 1 PLN rezerw może wesprzeć 28.57 PLN depozytów.
W praktyce ograniczeniem jest popyt na kredyt i wymogi kapitałowe, nie rezerwy.

Nowoczesne banki nie są ograniczone rezerwami w kreacji kredytu, tylko:

1. Popytem na kredyt od wiarygodnych klientów
2. Wymogami kapitałowymi (Basel III) - ile kapitału muszą mieć na ryzykowne aktywa
3. Płynnością - czy mogą rozliczyć odpływy
4. Apetytem na ryzyko

Dlaczego banki mogą upadać?

Skoro bank tworzy pieniądz, dlaczego upada? Bo działa na niedopasowaniu terminów: ma krótkoterminowe pasywa (Twój depozyt a vista - możesz wypłacić jutro) i długoterminowe aktywa (Twój kredyt hipoteczny na 30 lat). Jeśli wszyscy przyjdą po gotówkę naraz (bank run), bank nie ma tylu rezerw i gotówki.

Przykład Silicon Valley Bank 2023: depozyty 173 mld USD, z czego 90% powyżej gwarancji FDIC, zainwestowane w długoterminowe obligacje skarbowe. Gdy Fed podniósł stopy, obligacje straciły na wartości (ryzyko stopy). Klienci (startupowey) zaczęli wypłacać. Bank musiał sprzedać obligacje ze stratą 1.8 mld. Panika. W 48h bank nie istniał.

Rezerwa cząstkowa to system zaufania. Działa, dopóki nie wszyscy testują go jednocześnie.

Kreacja pieniądza a inflacja - równanie ilościowe

M * V = P * Q

M = podaż pieniądza (np. M3)
V = prędkość obiegu (ile razy 1 PLN zmienia właściciela w roku)
P = poziom cen
Q = realny wolumen transakcji / PKB

Wzrost M przy stałym V i Q → wzrost P (inflacja)

Problem: V nie jest stałe. W kryzysie 2008 M0 wzrosło 5-krotnie (QE), ale V spadło, bo banki nie udzielały kredytów, a ludzie nie wydawali. Dlatego nie było hiperinflacji od razu. Wzrost M, który trafia na rynek finansowy, pompuje ceny aktywów (akcje, nieruchomości), zanim trafi do CPI.

Kiedy plan mówi: nie handluj

1. Gdy wskaźnik kredytowy Twojego brokera/banku szwankuje. Jeśli Twój bank/broker ma problemy z płynnością, plotki o runie, spadek CDS, Twoje środki są zagrożone niezależnie od pozycji. W kryzysie 2008 klienci Lehman Brothers czekali miesiące na odzyskanie zabezpieczeń.
2. Gdy grasz na bankach nie rozumiejąc bilansu. Kupowanie akcji banku bo “tanio, P/BV 0.5” bez analizy jakości portfela kredytowego, rezerw na straty i struktury finansowania to loteria. SVB miało P/BV niskie miesiąc przed upadkiem.
3. Gdy ignorujesz kalendarz rezerw i płynności. Koniec kwartału, koniec roku, TLTRO, rozliczenie podatków - to momenty gdy płynność w systemie spada. Spread bid-ask rośnie, poślizgi rosną. Systemowy trader zmniejsza pozycje.

Błędy które kosztują najwięcej

Błąd 1: Myślenie, że depozyt w banku to gotówka bez ryzyka. To ekspozycja na ryzyko kredytowe banku. W UE gwarancja 100 000 EUR. Powyżej - bail-in. W Polsce BFG ma fundusz ok. 3-4% gwarantowanych depozytów. W kryzysie systemowym liczy się wsparcie NBP i państwa, nie sam fundusz.

Błąd 2: Mylenie bazy monetarnej z podażą pieniądza w obiegu. Media krzyczą “Fed dodrukował biliony”. Tak, M0 wzrosło. Ale jeśli kredyty nie rosną, M3 nie rośnie. W 2020-2021 M3 w USA wzrosło o 40% w 2 lata - to już była kreacja przez rząd (transfery bezpośrednie na konta - fiscal + monetary). To różnica, którą trzeba mierzyć.

Błąd 3: Niedocenianie destrukcji pieniądza przy spłacie kredytu. Gdy spłacasz kapitał kredytu, pieniądz jest niszczony - odwrotność kreacji. Bilans:

Spłata 1000 PLN kapitału:
Aktywa banku: Kredyty -1000
Pasywa banku: Depozyty -1000 (z Twojego konta)

M1 spada o 1000. Odsetki to zysk banku, nie niszczą pieniądza.

W delewarowaniu po kryzysie (2009-2014) spłata kredytów niszczyła pieniądz szybciej, niż banki tworzyły nowy, co wymuszało QE, by nie było deflacji.

Ćwiczenie mierzalne

Cel: Zmierzyć kreację pieniądza w PL.

Kroki:

1. Wejdź na stronę NBP -> Statystyka -> Podaż pieniądza M3. Pobierz dane miesięczne za ostatnie 24 miesiące.
2. Oblicz dynamikę roczną M3:

Dynamika_M3 = (M3_t / M3_t-12 - 1) * 100%

3. Porównaj z inflacją CPI w tych samych miesiącach. Czy M3 wyprzedza CPI? O ile miesięcy?
4. Wejdź na dane KNF - należności od sektora niefinansowego. Oblicz udział kredytów hipotecznych w całości kreacji. Czy M3 rośnie przez hipoteki, czy kredyty dla firm?

Zapisz: jeśli M3 rośnie 7% rocznie, a PKB realne 2%, to przy stałym V, ile pozostaje na wzrost cen (P)? 5%. To Twoja długoterminowa kotwica inflacyjna.

Sprawdź się

1. Opisz krok po kroku, księgowo, jak powstaje depozyt przy kredycie 10 000 PLN. Co zmienia się w aktywach i pasywach banku?
2. Czym różni się pieniądz banku centralnego od pieniądza banku komercyjnego? Który możesz wypłacić z bankomatu?
3. Dlaczego bank może być wypłacalny (solvent), ale niepłynny (illiquid) i upaść w 48h? Podaj przykład SVB.
4. Co niszczy pieniądz w systemie rezerwy cząstkowej? Co się dzieje przy spłacie kapitału kredytu?
5. Wyjaśnij równanie MV = PQ. Dlaczego wzrost M0 po 2008 nie dał od razu wysokiej inflacji CPI, ale dał inflację aktywów?

Częste pytania

Czy banki mogą tworzyć nieskończoność pieniędzy? Nie. Ogranicza je popyt na kredyt, wymogi kapitałowe (muszą mieć np. 8-12% kapitału do aktywów ważonych ryzykiem), wymogi płynnościowe LCR/NSFR, oraz polityka kredytowa. Ale w boomie te ograniczenia są luźne - stąd bańki kredytowe.

Co to jest rezerwa obowiązkowa i czy jeszcze ma znaczenie? W PL 3.5% od depozytów. W USA od marca 2020 - 0%. Fed uznał, że nie kontroluje nią podaży, tylko płynność. Obecnie ważniejsze są wymogi kapitałowe i testy warunków skrajnych niż rezerwa obowiązkowa.

Czy moje pieniądze w banku są bezpieczne? Do 100 000 EUR tak, na mocy dyrektywy UE, gwarantuje BFG. Powyżej - jesteś niezabezpieczonym wierzycielem. W praktyce państwo ratuje duże banki (too big to fail), ale nie jest to gwarancja prawna. Dywersyfikacja banków powyżej limitu to podstawowe zarządzanie ryzykiem kontrahenta.

Dlaczego gotówka to tylko 10-15% M3? Bo system jest oparty na kredycie. Gotówka to tylko fizyczna reprezentacja małej części zobowiązań. Gdyby wszyscy chcieli zamienić depozyty na gotówkę, gotówki fizycznie by zabrakło - stąd limity wypłat w kryzysach (Grecja 2015 - 60 EUR dziennie).

---