Inflacja, deflacja, stagflacja - na przykładach z Polski

Inflacja to nie “drożyzna”. To miara tempa utraty siły nabywczej pieniądza. Deflacja to nie “taniość”, tylko wzrost siły nabywczej, często przy spadku aktywności. Stagflacja to najgorszy scenariusz dla tradera i konsumenta: ceny rosną, a gospodarka nie. Polska doświadczyła wszystkich trzech w ciągu 35 lat. To laboratorium lepsze niż podręcznik.

Definicje operacyjne

Inflacja: Wzrost ogólnego poziomu cen. Mierzymy wskaźnikiem CPI (Consumer Price Index) - koszyk ok. 1400 towarów i usług ważony udziałem w wydatkach.

Inflacja_r/r = (CPI_t / CPI_t-12 - 1) * 100%

Przykład PL: CPI grudzień 2022 = 114.4 (jeśli grudzień 2021 = 100) → inflacja 14.4%

Cel NBP: 2.5% +-1pp. Powyżej 3.5% - RPP powinna zacieśniać. Poniżej 1.5% - luzować.

Deflacja: Spadek ogólnego poziomu cen przez co najmniej kilka miesięcy. W PL: lipiec 2014 - październik 2016 mieliśmy deflację CPI od -0.2% do -1.1%. Powody: tania ropa, żywność, brak presji płacowej.

Stagflacja: Inflacja + stagnacja (zerowy/wolny wzrost) + wysokie bezrobocie. Klasyk: PL 1980-1982, USA 1974-1980.

Dezinflacja: Spadek tempa inflacji, ale nadal dodatnia. Np. z 18.4% w lutym 2023 na 6.2% w listopadzie 2023 - to dezinflacja, nie deflacja. Ceny nadal rosną, tylko wolniej.

Polska - 3 epizody, 3 lekcje

Epizod 1: Hiperinflacja 1989-1990

Polska 1989: inflacja 251% rocznie, w 1990 po uwolnieniu cen - 585%. Pusty pieniądz, nawis inflacyjny (towarów brak, pieniędzy dużo). Balcerowicz: szokowa terapia - podniesienie stóp do 40%, likwidacja dotacji, uwolnienie kursu.

Lekcja: gdy pieniądza jest za dużo wobec towarów, ceny eksplodują. Bez zakotwiczenia oczekiwań inflacyjnych (wysokie stopy realnie dodatnie) spirala się nakręca. Ludzie wydają natychmiast, bo jutro będzie drożej - rośnie V w równaniu MV=PQ.

Epizod 2: Deflacja 2014-2016

CPI ujemny przez 26 miesięcy. Czy było źle? Nie dla konsumenta - tanie paliwo, tanie kredyty. Ale dla tradera to sygnał: popyt słaby, firmy nie mogą podnosić cen, marże pod presją. WIG nie rósł mimo zerowych stóp NBP (1.5%). EBC robił QE, bo bał się deflacji jak diabeł święconej wody - bo deflacja zwiększa realną wartość długu.

Wzór na realną stopę procentową:

Realna_stopa = Nominalna_stopa - Inflacja_oczekiwana

2015: WIBOR 1.7% - deflacja -0.5% = realna 2.2% dodatnia, mimo "niskich" stóp.
2022: WIBOR 7% - inflacja 14% = realna -7% ujemna, mimo "wysokich" stóp.

Trader patrzy na realne, nie nominalne.

Epizod 3: Powrót inflacji 2021-2023

Idealny przykład inflacji podażowo-popytowej:

• Podaż: COVID zerwał łańcuchy dostaw, fracht morski 10x w górę, energia +300% po wojnie w Ukrainie.
• Popyt: tarcze antycovidowe (PIT 0, 500+, dopłaty), odłożony popyt, kredyty 2% w pandemii.
• Oczekiwania: firmy zaczęły podnosić ceny prewencyjnie.

Efekt: CPI 18.4% w lutym 2023 - najwyżej od 1996 r. NBP spóźniony: zaczął podnosić stopy w X 2021 z 0.1% na 6.75% do IX 2022. EBC jeszcze później.

Stagflacja - dlaczego to koszmar?

W normalnej inflacji bank centralny podnosi stopy, gospodarka hamuje, inflacja spada. W stagflacji masz inflację z powodów podażowych (ropa, wojna), a podniesienie stóp zabija wzrost, ale nie rozwiązuje problemu podaży.

PL 1980-82: kartki, inflacja 100%, PKB spada 10%. USA 1970s: do tego doszła spirala płacowo-cenowa - związki zawodowe indeksowały płace do CPI.

Dla tradera stagflacja to:

Akcje: spadają, bo marże = P - koszty, a koszty rosną szybciej niż P
Obligacje: spadają, bo rosną stopy nominalne
Gotówka: traci, bo inflacja
Złoto/surowce: rosną, bo są źródłem inflacji

Czyli 60/40 (akcje/obligacje) nie działa - 2022 był najlepszym przykładem.

Jak mierzyć inflację samemu?

Nie ufaj tylko nagłówkowi CPI. Mierz koszyki, które Cię dotyczą jako tradera:

1. Inflacja bazowa (core CPI): CPI bez żywności i energii. W PL 2023 core był 10% gdy headline 11.4% - pokazywał lepkość.
2. PPI (Producer Price Index): Ceny producentów. Wyprzedza CPI o 3-6 miesięcy. Jeśli PPI rośnie 20%, CPI podąży.
3. Oczekiwania inflacyjne: Ankiety NBP, 5y5y inflation swap. Jeśli oczekiwania zakotwiczone przy 3.5% mimo celu 2.5%, RPP ma problem z wiarygodnością.
4. Własny koszyk tradera: Policz ile kosztuje Cię miesiąc życia jako tradera: abonamenty, dane, prowizje, prąd, sprzęt. Jeśli to rośnie 15% rocznie, Twój breakeven też rośnie 15%.

Breakeven_trading = Koszty_stale_miesiac / Sredni_zysk_na_transakcje
Jeśli koszty rosną 15%, a edge ten sam, musisz zrobić więcej transakcji lub poprawić edge o 15%.

Kiedy plan mówi: nie handluj

1. Gdy CPI zaskakuje 1pp+ od prognozy 10 min po publikacji. Algo robią reprice w milisekundach. Twój market order dostanie 50 pipsów poślizgu. Poczekaj 15 min na stabilizację, przeczytaj breakdown.
2. Gdy masz stagflację i próbujesz grać buy-the-dip na indeksach. W stagflacji dno przychodzi później i jest głębsze. Marże firm spadają kwartał po kwartale. Lepiej poczekać na pivot inflacyjny niż łapać spadający nóż.
3. Gdy Twoja strategia nie uwzględnia inflacji w backteście. Strategia z 2015-2020 testowana na zerowych stopach i deflacji nie zadziała w 2022-2023. Musisz testować na różnych reżimach inflacyjnych.

Błędy które kosztują najwięcej

Błąd 1: Używanie nominalnych zysków do oceny sukcesu. Zyskałeś 20% w 2022, inflacja 14.4%, podatek 19%, prowizje 1% = realnie 20*0.81 -14.4 -1 = 0.8%. Jesteś na zero. Jeśli nie liczysz realnie po podatku i kosztach, oszukujesz się.

Błąd 2: Myślenie, że deflacja to okazja zakupowa zawsze. Deflacja długu (debt deflation Fishera) - ceny spadają, ale wartość długu nominalnie ta sama, więc realnie rośnie. Firmy bankrutują, choć towary tanie. W Japonii 1990-2012 Nikkei spadł 80% mimo deflacji - bo zyski firm też deflowały.

Błąd 3: Zakładanie, że NBP zawsze pokona inflację szybko. Inflacja po szoku podażowym jest lepka (sticky). Ceny usług w PL rosły jeszcze w 2024 6% mimo spadku energii, bo płace doganiały. NBP celuje w 2.5%, ale powrót z 18% na 2.5% zajął 3 lata i kosztował gospodarkę.

Ćwiczenie mierzalne

Cel: Policzyć swoją realną stopę zwrotu.

Kroki:

1. Weź wynik tradingowy za 2023: np. +15 000 PLN brutto.
2. Odejmij prowizje i koszty: 15 000 - 2 000 = 13 000.
3. Podatek: 13 000 * 0.19 = 2 470. Zostaje 10 530 netto.
4. Kapitał początkowy: 100 000. Zysk nominalny netto: 10.53%.
5. Inflacja CPI avg 2023: 11.4%.

Realny_zysk = (1 + Nominalny_netto)/(1+Inflacja) -1
Realny = 1.1053/1.114 -1 = -0.78%

Jesteś pod wodą realnie mimo zysku nominalnego. Zapisz to. To zmienia perspektywę na “ile muszę really zarabiać”.

6. Powtórz dla 2020, 2021, 2022, 2024. Narysuj wykres real vs nominal.

Sprawdź się

1. Wyjaśnij różnicę między inflacją, dezinflacją i deflacją na przykładzie CPI PL 2022-2024.
2. Policz realną stopę procentową: WIRON 5.5% nominalnie, inflacja oczekiwana 4%. Ile wynosi realna? Czy to zacieśnienie czy luzowanie?
3. Dlaczego stagflacja jest gorsza dla portfela 60/40 niż sama inflacja lub sama recesja?
4. Podaj 2 wskaźniki wyprzedzające inflację CPI i wyjaśnij opóźnienie.
5. Oblicz realny zysk: +20% brutto, -2% koszty, -19% podatek, inflacja 10%. Ile realnie?

Częste pytania

Czy inflacja 2.5% NBP jest dobra? Zdaniem banków centralnych tak - daje bufor przeciwko deflacji i smaruje trybiki (płace mogą rosnąć nominalnie bez cięć realnych). Dla oszczędzającego - to 22% utrata wartości w 10 lat. Dlatego oszczędzanie w gotówce nie buduje bogactwa.

Dlaczego w 2015 deflacja nie spowodowała kryzysu? Bo była importowana (tania ropa) i krótkotrwała, oczekiwania pozostały zakotwiczone. Gospodarka rosła 3.5%. Deflacja groźna to ta popytowa - gdy ludzie odkładają zakupy bo będzie taniej - wtedy spirala w dół.

Czy da się zarabiać na inflacji? Da się nie tracić i zabezpieczać. Instrumenty: obligacje indeksowane inflacją (COI, EDO w PL), surowce, spółki z pricing power (mogą przerzucać koszty). Ale każda to osobne ryzyko. Dla tradera najważniejsze: nie trzymaj długoterminowo gotówki w inflacji.

Co to jest inflacja bazowa i czemu jest ważniejsza dla RPP? Bo usuwa szum żywności i energii, na które polityka pieniężna nie ma wpływu krótkoterminowo. Jeśli bazowa jest 6%, to znaczy że inflacja wrosła w usługi i płace - jest lepka i wymaga wyższych stóp dłużej.

---